Miguel Graneros

José Martí
Sinh	José Julián Martí Pérez 28 tháng 1 năm 1853 La Habana, Capitanía General de Cuba, Tây Ấn thuộc Tây Ban Nha
Mất	19 tháng 5, 1895(1895-05-19) (42 tuổi) Dos Ríos, Capitanía General de Cuba, Tây Ấn thuộc Tây Ban Nha
Quốc tịch	Cuba
Nghề nghiệp	Nhà thơ, nhà văn, nhà triết học, nhà lãnh đạo dân tộc chủ nghĩa
Phối ngẫu	Carmen Zayas Bazan
Con cái	José Francisco "Pepito" Martí; María Mantilla (mẹ của nam diễn viên nổi tiếng Hollywood Cesar Romero là cháu trai của ông)
Người thân	Mariano Martí Navarro và Leonor Pérez Cabrera (Cha mẹ), 7 chị em gái (Leonor, Mariana, María de Carmen, María de Pilar, Rita Amelia, Antonia and Dolores)
Sự nghiệp văn học
Phong trào	Modernismo

José Julián Martí Pérez (tiếng Tây Ban Nha: [xoˈse maɾˈti]; 28 tháng 1 năm 1853–19 tháng 5 năm 1895) là một nhà dân tộc chủ nghĩa, nhà thơ, nhà triết học, nhà tiểu luận, nhà báo, dịch giả, giáo sư và nhà xuất bản người Cuba, người được coi là anh hùng dân tộc Cuba vì vai trò của ông trong việc giải phóng đất nước mình khỏi Tây Ban Nha. Ông cũng là một nhân vật quan trọng trong văn học Mỹ Latinh. Ông rất tích cực hoạt động chính trị và được coi là một triết gia và nhà lý luận chính trị quan trọng. Thông qua các bài viết và hoạt động chính trị của mình, ông đã trở thành biểu tượng cho nỗ lực giành độc lập của Cuba khỏi Đế quốc Tây Ban Nha vào thế kỷ 19, và được gọi là "Apostle of Cuban Independence". Từ tuổi thiếu niên trở đi, ông đã cống hiến cả cuộc đời mình cho việc thúc đẩy tự do, độc lập chính trị cho Cuba và độc lập trí tuệ cho tất cả người Mỹ gốc Tây Ban Nha; cái chết của ông được cả những nhà cách mạng Cuba và những người Cuba trước đây miễn cưỡng bắt đầu một cuộc nổi dậy coi như lời kêu gọi độc lập của Cuba khỏi Tây Ban Nha.

Sinh ra ở Havana, Đế quốc Tây Ban Nha, Martí bắt đầu hoạt động chính trị từ khi còn nhỏ. Ông đã đi du lịch nhiều nơi ở Tây Ban Nha, Mỹ Latinh và Mỹ, nâng cao nhận thức và ủng hộ sự nghiệp giành độc lập của Cuba. Việc ông thống nhất cộng đồng người di cư Cuba, đặc biệt là ở Florida, là yếu tố quyết định sự thành công của Chiến tranh giành độc lập của Cuba chống lại Tây Ban Nha. Ông là nhân vật chủ chốt trong việc lập kế hoạch và thực hiện cuộc chiến này, đồng thời là người xây dựng Đảng Cách mạng Cuba và hệ tư tưởng của nó. Ông chết trong trận chiến Dos Ríos vào ngày 19 tháng 5 năm 1895. Martí được coi là một trong những trí thức Mỹ Latinh vĩ đại của thế kỷ trước. Các tác phẩm viết của ông bao gồm một loạt bài thơ, tiểu luận, thư từ, bài giảng, tiểu thuyết và tạp chí dành cho trẻ em.

Ông viết cho nhiều tờ báo Mỹ Latinh và Mỹ; ông cũng thành lập một số tờ báo. Tờ báo của ông, Patria, là một công cụ quan trọng trong chiến dịch giành độc lập cho Cuba của ông. Sau khi ông qua đời, nhiều câu thơ của ông trong cuốn sách Versos Sencillos (Những câu thơ đơn giản) đã được chuyển thể thành bài hát "Guantanamera", bài hát đã trở thành một bài hát tiêu biểu nổi bật của Cuba. Các khái niệm về tự do, giải phóng và dân chủ là chủ đề nổi bật trong tất cả các tác phẩm của ông, có ảnh hưởng đến nhà thơ Nicaragua Rubén Darío và nhà thơ Chile Gabriela Mistral. Sau Cách mạng Cuba năm 1959, hệ tư tưởng của Martí đã trở thành động lực chính trong chính trị Cuba. Ông cũng được coi là "tử sĩ" của Cuba.

José Martí sinh ngày 28 tháng 1 năm 1853 tại La Habana ở số 41 Phố Paula trong một gia đình bố là người Tây Ban Nha tên là Mariano Martí Navarro và mẹ là Leonor Pérez Cabrera, một người gốc ở quần đảo Canary. Marti là anh cả trong gia đình có 7 cô em gái: Leonor, Mariana, María del Carmen, María del Pilar, Rita Amelia, Antonia and Dolores. Ông được rửa tội vào ngày 12 tháng 2 tại nhà thờ Santo Ángel Custodio.Khi ông lên bốn tuổi, gia đình ông đã dời nhà từ Cuba đến Valencia, Tây Ban Nha, nhưng hai năm sau họ đã quay trở lại hòn đảo này, nơi họ gửi José vào một trường công, trong khu phố Santa Clara nơi cha ông làm cai ngục.

Năm 1865, ông đăng ký vào Escuela de Instruction Primaria Superior City de Varones do Rafael María de Mendive đứng đầu. Mendive có ảnh hưởng đến sự phát triển triết lý chính trị của Martí. Người cũng góp phần giúp ông phát triển lương tâm chính trị và xã hội là người bạn thân nhất của ông Fermín Valdés Domínguez, con trai của một gia đình chủ nô giàu có. Vào tháng 4 cùng năm, sau khi nghe tin Abraham Lincoln bị ám sát, Martí và các sinh viên trẻ khác đã bày tỏ nỗi đau của họ - thông qua sự thương tiếc của cả nhóm - trước cái chết của một người đàn ông đã ra lệnh bãi bỏ chế độ nô lệ ở Năm 1866, Martí vào Instituto de Segunda Enseñanza nơi Mendive tài trợ cho việc học của ông.

Martí đã đăng ký tại Escuela Profesional de Pintura y Escultura de La Habana (Trường chuyên nghiệp về hội họa và điêu khắc của Havana), còn được gọi là Academia Nacional de Bellas Artes San Alejandro, để tham gia các lớp học vẽ. Ông hy vọng sẽ phát triển mạnh mẽ trong lĩnh vực này nhưng không đạt được thành công về mặt thương mại. Năm 1867, ông cũng vào học tại trường San Pablo do Mendive thành lập và quản lý, nơi ông đăng ký học năm thứ hai và thứ ba của chương trình cử nhân và hỗ trợ Mendive trong các công việc hành chính của trường. Vào tháng 4 năm 1868, bài thơ của ông dành tặng vợ của Mendive, A Micaela. En la Muerte de Miguel Ángel xuất hiện trên tờ báo El Álbum của Guanabacoa.

Khi Chiến tranh Mười năm nổ ra ở Cuba vào năm 1868, các câu lạc bộ ủng hộ chính nghĩa dân tộc chủ nghĩa ở Cuba đã được thành lập trên khắp Cuba, và José cùng người bạn Fermín đã tham gia cùng họ. Martí đã sớm có mong muốn độc lập và tự do của Cuba. Ông bắt đầu làm thơ về tầm nhìn này, đồng thời cố gắng làm điều gì đó để đạt được ước mơ này. Năm 1869, ông xuất bản những bài viết chính trị đầu tiên của mình trên ấn bản duy nhất của tờ báo El Diablo Cojuelo, do Fermín Valdés Domínguez xuất bản. Cùng năm đó, ông xuất bản "Abdala", một vở kịch yêu nước dưới dạng thơ trên tờ báo La Patria Libre, một tờ báo do ông tự xuất bản. "Abdala" kể về một quốc gia hư cấu tên là Nubia đang đấu tranh giải phóng. Bài sonnet "10 de Octubre" của ông, sau này trở thành một trong những bài thơ nổi tiếng nhất của ông, cũng được viết trong năm đó và sau đó được đăng trên tờ báo của trường ông.

Vào tháng 3 năm đó, chính quyền thuộc địa đóng cửa trường học, làm gián đoạn việc học của Martí. Ông đã phẫn nộ với sự cai trị của người Tây Ban Nha đối với quê hương mình ngay từ khi còn nhỏ; tương tự như vậy, ông nảy sinh lòng căm thù chế độ nô lệ, điều này vẫn còn được thực hiện ở Cuba.

Vào ngày 21 tháng 10 năm 1869, ở tuổi 16, ông bị bắt và tống giam vào nhà tù quốc gia, sau cáo buộc phản quốc và hối lộ từ chính phủ Tây Ban Nha khi phát hiện ra một lá thư "quở trách" mà Martí và Fermín đã viết cho một người bạn khi người bạn gia nhập quân đội Tây Ban Nha. Hơn 4 tháng sau, Martí thú nhận tội danh và bị kết án 6 năm tù. Mẹ ông đã cố gắng giải thoát cho con trai mình (lúc 16 tuổi vẫn còn ở tuổi vị thành niên) bằng cách viết thư cho chính phủ, và cha anh đã tìm đến một người bạn luật sư để được hỗ trợ pháp lý, nhưng những nỗ lực này đã thất bại. Cuối cùng, Martí đổ bệnh; chân của ông bị rách nặng bởi dây xích trói. Kết quả là ông bị chuyển đến một vùng khác của Cuba được gọi là Isla de Pinos thay vì bị giam thêm. Sau đó, chính quyền Tây Ban Nha quyết định đày ông sang Tây Ban Nha. Tại Tây Ban Nha, Martí, lúc đó 18 tuổi, được phép tiếp tục học với hy vọng rằng việc học ở Tây Ban Nha sẽ khơi dậy lòng trung thành của anh với Tây Ban Nha.

Tháng 1 năm 1871, Martí lên con tàu hơi nước Guipuzcoa đưa ông từ Havana đến Cádiz. Ông định cư ở Madrid trong một nhà khách ở Desengaño St. #10. Đến thủ đô, ông liên lạc với người đồng hương Cuba Carlos Sauvalle, người đã bị trục xuất đến Tây Ban Nha một năm trước Martí và ngôi nhà của ông là trung tâm đoàn tụ cho những người Cuba lưu vong. Ngày 24 tháng 3, tờ báo La Soberania Nacional của Cádiz đã đăng bài báo "Castillo" của Martí, trong đó ông kể lại những đau khổ của một người bạn ông gặp trong tù. Bài viết này được đăng lại trên tờ La Cuestión Cubana của Sevilla và La República của New York . Vào thời điểm này, Martí đã đăng ký làm thành viên của nhóm nghiên cứu độc lập tại khoa luật của trường Central University of Madrid. Khi học ở đây, Martí đã công khai tham gia thảo luận về vấn đề Cuba, tranh luận thông qua báo chí Tây Ban Nha và lưu hành các tài liệu phản đối hoạt động của Tây Ban Nha ở Cuba.

Sự ngược đãi của Martí dưới bàn tay của người Tây Ban Nha và hậu quả là bị trục xuất về Tây Ban Nha vào năm 1871 đã truyền cảm hứng cho một bài tiểu luận, Political Imprisonment in Cuba, xuất bản vào tháng Bảy. Mục đích của tiểu luận này là nhằm thúc đẩy công chúng Tây Ban Nha làm điều gì đó về sự tàn bạo của chính phủ nước này ở Cuba và thúc đẩy vấn đề độc lập của Cuba. Vào tháng 9, từ các trang của El Jurado Federal, Martí và Sauvalle cáo buộc tờ báo La Prensa đã vu khống cư dân Cuba ở Madrid. Trong thời gian ở Madrid, Martí thường xuyên lui tới Ateneo và Thư viện Quốc gia, Café de los Artistas, cũng như các nhà máy bia của Anh, Thụy Sĩ và Iberian. Vào tháng 11, ông bị ốm và phải phẫu thuật, do Sauvalle chi trả.

Ngày 27 tháng 11 năm 1871, tám sinh viên y khoa bị buộc tội (không có bằng chứng) về việc xúc phạm một ngôi mộ của người Tây Ban Nha, đã bị hành quyết tại Havana. Tháng 6 năm 1872, Fermín Valdés bị bắt vì vụ việc ngày 27 tháng 11. Bản án sáu năm tù của ông được ân xá, và ông bị đày đến Tây Ban Nha, nơi ông đoàn tụ với Martí. Ngày 27 tháng 11 năm 1872, ấn phẩm Dia 27 de Noviembre de 1871 (27 tháng 11 năm 1871) do Martí viết và có chữ ký của Fermín Valdés Domínguez và Pedro J. de la Torre được lưu hành ở Madrid. Một nhóm người Cuba đã tổ chức tang lễ tại nhà thờ Caballero de Gracia, nhân dịp kỷ niệm một năm vụ hành quyết các sinh viên y khoa.

Năm 1873, cuốn sách "A mis Hermanos Muertos el 27 de Noviembre" của Martí được xuất bản bởi Fermín Valdés. Vào tháng 2, lần đầu tiên, lá cờ Cuba xuất hiện ở Madrid, treo trên ban công của Martí ở Concepción Jerónima, nơi ông đã sống được vài năm. Trong cùng tháng đó, Tuyên bố về nền Đệ nhất Cộng hòa Tây Ban Nha của Cortes vào ngày 11 tháng 2 năm 1873 tái khẳng định Cuba là không thể tách rời với Tây Ban Nha, Martí đáp lại bằng một bài luận, The Spanish Republic and the Cuban Revolution, và gửi cho Thủ tướng, chỉ rõ chỉ ra rằng cơ quan đại biểu mới được bầu cử tự do này đã tuyên bố một nền cộng hòa dựa trên nền dân chủ đã là đạo đức giả khi không trao nền độc lập cho Cuba. Ông đã gửi các ví dụ về công việc của mình cho Nestor Ponce de Leon, một thành viên của Junta Central Revolucionaria de Nueva York (Ủy ban cách mạng trung ương của New York), người mà ông sẽ bày tỏ ý muốn cộng tác trong cuộc đấu tranh giành độc lập của Cuba.

Vào tháng 5, ông chuyển đến Zaragoza, cùng với Fermín Valdés để tiếp tục học luật tại Universidad Literaria. Tờ báo La Cuestión Cubana của Sevilla đã đăng nhiều bài viết của Martí.

Vào tháng 6 năm 1874, Martí tốt nghiệp với bằng Luật Dân sự và Giáo luật. Vào tháng 8, ông đăng ký làm sinh viên bên ngoài tại Facultad de Filosofia y Letras de Zaragoza, nơi ông hoàn thành chương trình học của mình vào tháng 10. Vào tháng 11, ông trở lại Madrid và sau đó rời đến Paris. Ở đó ông gặp Auguste Vacquerie, một nhà thơ và Victor Hugo. Vào tháng 12 năm 1874, ông lên đường từ Le Havre đến Mexico. Bị ngăn cản trở lại Cuba, Martí thay vào đó đã đến Mexico và Guatemala. Trong những chuyến đi này, ông đã giảng dạy và viết lách, không ngừng vận động cho nền độc lập của Cuba.

Năm 1875, Martí sống trên phố Calle Moneda ở Thành phố México, gần quảng trường Zócalo – một địa chỉ danh giá bậc nhất thời bấy giờ. Ngay tầng trên là nơi ở của Manuel Antonio Mercado, Thư ký Đặc khu Liên bang (Distrito Federal), người về sau trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất của Martí. Ngày 2 tháng 3 năm 1875, ông đăng bài viết đầu tiên trên tờ Revista Universal của Vicente Villada, một tờ báo khổ lớn chuyên bàn về chính trị, văn chương và thương mại. Đến ngày 12 tháng 3, bản dịch tiếng Tây Ban Nha tác phẩm Mes Fils (1874) của Victor Hugo do Martí thực hiện bắt đầu được đăng nhiều kỳ trên tờ báo này. Không lâu sau, Martí chính thức gia nhập ban biên tập, phụ trách chuyên mục Boletín.

Qua những bài viết này, Martí bày tỏ quan điểm của mình về thời sự México. Ngày 27 tháng 5, trên tờ Revista Universal, ông đáp trả những lập luận phản đối nền độc lập của Cuba đăng trên La Colonia Española, tờ báo dành cho kiều dân Tây Ban Nha ở México. Tháng 12 cùng năm, ông được kết nạp vào Hội Gorostiza (Sociedad Gorostiza), một nhóm văn nghệ sĩ. Cũng chính tại đây, ông gặp người vợ tương lai María del Carmen Zayas-Bazán e Hidalgo, trong những lần thường xuyên đến nhà cha cô – một người Cuba – để sinh hoạt cùng nhóm Gorostiza.

Ngày 1 tháng 1 năm 1876, tại Oaxaca, các lực lượng chống đối chính phủ của Sebastián Lerdo de Tejada do tướng Porfirio Díaz cầm đầu đã công bố Kế hoạch Tuxtepec, châm ngòi cho một cuộc nội chiến đẫm máu. Trong thời gian này, Martí cùng các đồng nghiệp México lập ra Hội Alarcón (Sociedad Alarcón), quy tụ các nhà soạn kịch, diễn viên và nhà phê bình. Ông cũng bắt đầu cộng tác với tờ El Socialista với tư cách thủ lĩnh của Liên minh Công nhân Lớn (Gran Círculo Obrero), một tổ chức của những người theo khuynh hướng tự do và cải cách ủng hộ Lerdo de Tejada. Tháng 3, tờ báo đề cử một loạt ứng viên làm đại biểu dự Đại hội Công nhân (Congreso Obrero) đầu tiên, trong đó có Martí. Đến ngày 4 tháng 6, Hội Hy vọng của Nhân viên (La Sociedad Esperanza de Empleados) chính thức cử ông làm đại biểu dự đại hội này. Ngày 7 tháng 12, Martí đăng bài "Alea Jacta Est" trên tờ El Federalista, lên án gay gắt việc phe ủng hộ Porfirio Díaz dùng vũ lực tấn công chính phủ hợp hiến. Chỉ chín ngày sau, ngày 16 tháng 12, ông cho đăng bài "Extranjero" (Người ngoại quốc), một lần nữa tố cáo phe Porfirio, đồng thời nói lời từ biệt México.

Năm 1877, lấy tên đệm và họ thứ hai của mình là Julián Pérez làm bí danh, Martí lên tàu về Havana với hy vọng thu xếp đưa gia đình sang Thành phố México. Tuy nhiên, ông lại quay về México, cập cảng Progreso, rồi từ đó đi qua Isla Mujeres và Belize để xuống phía nam, đến Thành phố Guatemala – một đô thị đang trên đà tiến bộ. Ông chọn sống ở Ciudad Vieja, vùng ngoại ô thịnh vượng cách trung tâm Thành phố Guatemala 3 km về phía nam, nơi tập trung giới nghệ sĩ và trí thức Guatemala thời bấy giờ, trên Đại lộ Thứ tư (Cuarta Avenida). Tại đây, ông được chính phủ đặt viết vở kịch Patria y Libertad (Drama Indio) (Tổ quốc và Tự do – vở kịch về người bản địa), và từng trực tiếp gặp Tổng thống Justo Rufino Barrios để bàn về dự án này. Ngày 22 tháng 4, tờ El Progreso đăng bài "Los códigos nuevos" (Những bộ luật mới) của ông, viết về Bộ luật Dân sự vừa được ban hành. Ngày 29 tháng 5, ông được bổ nhiệm làm trưởng bộ môn Văn học, Lịch sử và Triết học Pháp, Anh, Ý và Đức thuộc khoa Triết học và Nghệ thuật của Đại học Quốc gia. Ngày 25 tháng 7, ông diễn thuyết trong đêm khai mạc của hội văn học Sociedad Literaria El Porvenir tại Nhà hát Colón (nay là Nhà hát Quốc gia). Tại buổi lễ, ông được bầu làm phó chủ tịch hội, và nhờ lối hùng biện tuôn trào của mình mà có biệt danh "el doctor torrente" (Tiến sĩ Thác lũ). Martí còn dạy miễn phí môn tập làm văn tại Học viện Nữ sinh Trung Mỹ (Academia de Niñas de Centroamérica). Trong số học trò của ông có cô bé María García Granados y Saborío, con gái của cựu tổng thống Guatemala Miguel García Granados, người đã đem lòng say mê ông. Tuy nhiên, tình cảm của cô học trò không được đáp lại, bởi Martí quay lại México và gặp María del Carmen Zayas-Bazán e Hidalgo, người mà sau này ông cưới làm vợ.

Năm 1878, Martí trở lại Guatemala và xuất bản cuốn sách Guatemala, được biên tập tại México. Ngày 10 tháng 5, María García Granados qua đời vì bệnh phổi. Mối tình đơn phương dành cho Martí khiến cô đi vào lịch sử với cái tên đầy xót xa "la niña de Guatemala, la que se murió de amor" (cô gái Guatemala chết vì tình). Sau cái chết của cô, Martí trở về Cuba. Tại đây, ông miễn cưỡng chấp nhận Hiệp ước Zanjón – văn kiện chấm dứt Chiến tranh Mười năm nhưng không làm thay đổi thân phận thuộc địa của Cuba. Cũng trong chuyến đi này, ông gặp nhà cách mạng người Cuba gốc Phi Juan Gualberto Gómez, người sẽ trở thành chiến hữu suốt đời của ông trong cuộc đấu tranh giành độc lập và là người kiên định bảo vệ di sản của ông. Thời gian này, ông kết hôn với Carmen Zayas Bazán trên phố Calle Tulipán ở Havana. Tháng 10, đơn xin hành nghề luật sư tại Cuba của ông bị bác. Từ đó, ông dấn thân vào các hoạt động cấp tiến, chẳng hạn như cho Ủy ban Cách mạng Cuba tại New York (Comité Revolucionario Cubano de Nueva York). Ngày 22 tháng 11 năm 1878, con trai ông là José Francisco, thường được gọi thân mật là "Pepito", chào đời.

Năm 1881, sau một thời gian ngắn lưu lại New York, Martí sang Venezuela và sáng lập tạp chí Revista Venezolana (Tạp chí Venezuela) tại Caracas. Tờ tạp chí nhanh chóng khiến nhà độc tài Venezuela Antonio Guzmán Blanco nổi giận, buộc Martí phải quay lại New York. Tại đây, ông gia nhập ủy ban cách mạng Cuba của tướng Calixto García, một tổ chức của những người Cuba lưu vong đấu tranh cho độc lập. Từ New York, Martí công khai ủng hộ cuộc đấu tranh giải phóng của Cuba, đồng thời làm phóng viên cho tờ La Nación ở Buenos Aires và nhiều tờ báo Trung Mỹ, nổi bật là tờ La Opinión Liberal ở Thành phố México. Năm 1881, bài viết "El ajusticiamiento de Guiteau" (Vụ hành quyết Guiteau) của ông, tường thuật phiên tòa xét xử kẻ ám sát Tổng thống Garfield, được đăng trên La Opinión Liberal; về sau, bài viết này được Library of America chọn đưa vào tuyển tập phóng sự hình sự có thật của Mỹ. Bên cạnh đó, Martí còn làm thơ và dịch tiểu thuyết sang tiếng Tây Ban Nha. Ông làm việc cho nhà xuất bản Appleton and Company, và "tự mình dịch và xuất bản cuốn Ramona của Helen Hunt Jackson. Kho tác phẩm sáng tác của ông gồm kịch, một cuốn tiểu thuyết, thơ, tạp chí thiếu nhi La Edad de Oro (Thời đại Hoàng kim), và tờ báo Patria – về sau trở thành cơ quan ngôn luận chính thức của Đảng Cách mạng Cuba". Ông cũng từng làm lãnh sự cho Uruguay, Argentina và Paraguay. Trong suốt những năm tháng ấy, ông không ngừng cổ vũ cho "nền tự do của Cuba với một nhiệt huyết khiến hàng ngũ những người muốn cùng ông đấu tranh ngày càng đông đảo".

Trong nội bộ ủy ban cách mạng Cuba, giữa Martí và các đồng chí xuất thân quân nhân tồn tại không ít căng thẳng. Martí lo ngại rằng một chế độ độc tài quân sự sẽ được dựng lên ở Cuba sau khi giành độc lập, và ông nghi tướng Máximo Gómez, người sinh ra ở Cộng hòa Dominica, có ý đồ ấy. Martí hiểu rằng nền độc lập của Cuba cần thời gian và sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Vì vậy, năm 1884, khi Máximo Gómez và Antonio Maceo Grajales – hai thủ lĩnh quân sự của Cuba từ thời Chiến tranh Mười năm – muốn lập tức đổ quân vào Cuba, Martí đã từ chối hợp tác. Ông biết rằng lúc đó còn quá sớm để giành lại Cuba, và những gì diễn ra sau này đã chứng minh ông đúng.

Ngày 1 tháng 1 năm 1891, tiểu luận "Nuestra América" (Châu Mỹ của chúng ta) của Martí được đăng trên tờ Revista Ilustrada ở New York, rồi ngày 30 cùng tháng trên tờ El Partido Liberal ở México. Cũng trong thời gian này, ông tích cực tham gia Hội nghị Tiền tệ Quốc tế (Conferencia Monetaria Internacional) tại New York. Ngày 30 tháng 6, vợ và con trai ông sang New York. Chỉ sau một thời gian ngắn, Carmen Zayas Bazán nhận ra rằng chồng mình dành cho sự nghiệp độc lập của Cuba nhiều tâm huyết hơn hẳn việc lo cho gia đình. Ngày 27 tháng 8, bà đưa con trai trở về Havana, và Martí không bao giờ gặp lại hai mẹ con nữa. Việc người vợ không bao giờ chia sẻ những lý tưởng cốt lõi của đời mình là một bi kịch cá nhân to lớn đối với Martí. Ông tìm sự an ủi nơi Carmen Miyares de Mantilla, một phụ nữ Venezuela điều hành một nhà trọ ở New York. Ông được cho là cha của con gái bà, María Mantilla, người về sau là mẹ của nam diễn viên Cesar Romero – người luôn tự hào nhận mình là cháu ngoại của Martí. Tháng 9, Martí lại lâm bệnh. Ông tham gia vào các hoạt động kỷ niệm của nhóm The Independents (Những người độc lập), khiến lãnh sự Tây Ban Nha ở New York phải lên tiếng phàn nàn với chính phủ Argentina và Uruguay. Hệ quả là Martí phải từ chức lãnh sự của Argentina, Paraguay và Uruguay. Tháng 10, ông xuất bản tập thơ Versos Sencillos (Những vần thơ giản dị).

Ngày 26 tháng 11, ông được Câu lạc bộ Ignacio Agramonte – một tổ chức do người Cuba nhập cư lập ra ở khu Ybor City, thành phố Tampa, Florida – mời dự một buổi lễ gây quỹ cho sự nghiệp độc lập của Cuba. Tại đây, ông có bài diễn văn nổi tiếng "Con Todos, y para el Bien de Todos" (Cùng tất cả, và vì lợi ích của tất cả), sau đó được đăng lại trên các báo và tạp chí tiếng Tây Ban Nha khắp nước Mỹ. Tối hôm sau, tại một buổi gặp mặt khác ở Tampa tưởng niệm các sinh viên y khoa bị giết ở Cuba năm 1871, Martí đọc thêm bài diễn văn "Los Pinos Nuevos" (Những cây thông mới). Cũng trong tháng 11, họa sĩ Herman Norman vẽ một bức chân dung José Martí.

Ngày 5 tháng 1 năm 1892, Martí dự cuộc họp của các đại diện kiều dân tại Cayo Hueso (Key West), nơi cộng đồng người Cuba thông qua văn kiện Bases del Partido Revolucionario (Cương lĩnh Đảng Cách mạng Cuba). Từ đây, ông bắt tay vào công việc tổ chức đảng mới thành lập. Để tranh thủ sự ủng hộ và quyên góp tiền cho phong trào độc lập, ông đến các xưởng thuốc lá, diễn thuyết trước công nhân và đoàn kết họ vì chung một mục tiêu. Tháng 3 năm 1892, số đầu tiên của tờ Patria, gắn với Đảng Cách mạng Cuba, ra mắt dưới sự tài trợ và điều hành của Martí. Trong những năm ở Key West, thư ký của Martí là Dolores Castellanos (1870–1948), một phụ nữ Mỹ gốc Cuba sinh ra tại Key West. Bà còn là chủ tịch của Protectoras de la Patria: Club Político de Cubanas, câu lạc bộ chính trị của phụ nữ Cuba ủng hộ sự nghiệp của Martí, và cũng là người được Martí tặng bài thơ "A Dolores Castellanos" (Gửi Dolores Castellanos). Ngày 8 tháng 4, ông được Câu lạc bộ Cayo Hueso ở Tampa và New York bầu làm đại biểu của Đảng Cách mạng Cuba.

Từ tháng 7 đến tháng 9 năm 1892, ông đi khắp Florida, Washington, D.C., Philadelphia, Baltimore, Haiti, Cộng hòa Dominica và Jamaica để vận động, tổ chức cộng đồng người Cuba lưu vong. Trong chuyến đi này, Martí có nhiều bài diễn văn và ghé thăm nhiều xưởng thuốc lá. Ngày 16 tháng 12, ông bị đầu độc ở Tampa.

Năm 1893, Martí đi khắp Hoa Kỳ, Trung Mỹ và Tây Ấn, thăm các câu lạc bộ của người Cuba. Những chuyến thăm của ông được đón nhận ngày càng nồng nhiệt và giúp quyên góp được những khoản tiền mà phong trào cách mạng đang rất cần. Ngày 24 tháng 5, ông gặp nhà thơ Nicaragua Rubén Darío tại một buổi biểu diễn ở Hardman Hall, Thành phố New York. Ngày 3 tháng 6, ông hội kiến Máximo Gómez tại Montecristi, Cộng hòa Dominica, nơi hai người lên kế hoạch cho cuộc khởi nghĩa. Tháng 7, ông gặp tướng Antonio Maceo Grajales tại San José, Costa Rica.

Năm 1894, ông tiếp tục những chuyến đi để tuyên truyền và tổ chức phong trào cách mạng. Ngày 27 tháng 1, ông đăng bài "A Cuba!" (Gửi Cuba!) trên tờ Patria, tố cáo sự cấu kết giữa các thế lực lợi ích Tây Ban Nha và Mỹ. Tháng 7, ông đến thăm Tổng thống México Porfirio Díaz và đi Veracruz. Tháng 8, ông chuẩn bị và sắp xếp cuộc viễn chinh vũ trang sẽ mở màn cho cuộc cách mạng Cuba.

Ngày 12 tháng 1 năm 1895, nhà chức trách Bắc Mỹ chặn tàu hơi nước Lagonda cùng hai tàu khả nghi khác là Amadis và Baracoa tại cảng Fernandina, Florida. Toàn bộ vũ khí trên tàu bị tịch thu, khiến Kế hoạch Fernandina (Plan de Fernandina) đổ bể. Ngày 29 tháng 1, Martí soạn lệnh khởi nghĩa và cùng ký với tướng José María Rodríguez và Enrique Collazo. Juan Gualberto Gómez được giao chỉ đạo công tác chuẩn bị chiến tranh ở tỉnh La Habana. Ông có thể hoạt động ngay dưới mũi chính quyền Tây Ban Nha, vốn khá lơ là cảnh giác. Martí quyết định chuyển đến Montecristi ở Cộng hòa Dominica để hội quân với Máximo Gómez và lên kế hoạch cho cuộc khởi nghĩa.

Cuộc khởi nghĩa cuối cùng nổ ra vào ngày 24 tháng 2 năm 1895. Một tháng sau, Martí và Máximo Gómez ra bản Tuyên ngôn Montecristi (Manifiesto de Montecristi), một văn kiện "trình bày mục đích và nguyên tắc của cách mạng Cuba". Martí đã thuyết phục được Gómez dẫn đầu một cuộc viễn chinh về Cuba.

Trước khi lên đường về Cuba, ngày 1 tháng 4 năm 1895, Martí viết bản "di chúc văn chương", để lại toàn bộ giấy tờ và bản thảo cá nhân cho Gonzalo de Quesada kèm theo những chỉ dẫn về việc biên tập. Biết rằng phần lớn các bài báo mình từng viết ở Honduras, Uruguay và Chile sẽ thất lạc theo thời gian, Martí dặn Quesada sắp xếp di cảo thành từng tập. Theo đó, tập một và tập hai dành cho Bắc Mỹ, tập ba cho châu Mỹ Hispanic, tập bốn cho Cảnh sắc Bắc Mỹ, tập năm cho Sách về châu Mỹ (gồm cả Bắc Mỹ và Nam Mỹ), còn tập sáu cho văn chương, giáo dục và hội họa. Một tập khác dành riêng cho thơ của ông.

Đoàn viễn chinh gồm Martí, Gómez, Ángel Guerra, Francisco Borrero, César Salas và Marcos del Rosario rời Montecristi về Cuba vào ngày 1 tháng 4 năm 1895. Dù gặp nhiều trắc trở và có người bỏ cuộc giữa chừng, đoàn vẫn đặt chân lên Cuba, đổ bộ tại Playitas, gần mũi Maisí và Imías, vào ngày 11 tháng 4. Tại đây, họ bắt liên lạc với nghĩa quân Cuba do anh em nhà Maceo chỉ huy và bắt đầu giao chiến với quân Tây Ban Nha. Tuy nhiên, cuộc khởi nghĩa không diễn ra như dự tính, "chủ yếu vì lời kêu gọi cách mạng không nhận được sự hưởng ứng tức thời và tự phát của quần chúng". Đến ngày 13 tháng 5, đoàn viễn chinh tới Dos Ríos. Ngày 19 tháng 5, Gómez đụng độ với quân của Ximénez de Sandoval và ra lệnh cho Martí ở lại cùng đội hậu vệ. Nhưng Martí đã tách khỏi đội hình chủ lực của nghĩa quân và lọt vào phòng tuyến của quân Tây Ban Nha.

Ngày 19 tháng 5 năm 1895, Martí tử trận khi giao chiến với quân Tây Ban Nha trong trận Dos Ríos, gần nơi hợp lưu của hai con sông Contramaestre và Cauto. Nhận thấy quân Tây Ban Nha đã chiếm được vị trí vững chắc giữa những hàng cọ, Gómez ra lệnh cho quân mình rút lui. Lúc ấy, Martí chỉ có một mình. Thấy một người lính liên lạc trẻ phi ngựa ngang qua, ông hô lớn: "Joven, ¡a la carga!" (Chàng trai, xung phong!). Khi đó là khoảng giữa trưa, Martí mặc áo khoác đen và cưỡi ngựa trắng, trở thành mục tiêu dễ dàng cho quân Tây Ban Nha. Sau khi Martí trúng đạn, người lính trẻ Ángel de la Guardia mất ngựa và quay về báo tin dữ. Quân Tây Ban Nha giữ lấy thi thể ông và chôn cất gần đó, rồi khai quật lên khi biết được danh tính của người đã khuất. Martí được an táng tại Nghĩa trang Santa Ifigenia ở Santiago de Cuba.

Cái chết của Martí là một đòn giáng vào "khát vọng của nghĩa quân Cuba, cả trong lẫn ngoài hòn đảo, nhưng cuộc chiến vẫn tiếp diễn với những thắng lợi và thất bại đan xen cho đến khi Hoa Kỳ tham chiến vào năm 1898".

Tư tưởng chính trị của Martí được hình thành từ sớm qua việc tiếp xúc với chủ nghĩa tự do theo trường phái Krause, vốn đề cao đời sống tinh thần và tình đoàn kết. Ở Mỹ Latinh thời kỳ này, chủ nghĩa tự do cấp tiến thường mang màu sắc dân tộc chủ nghĩa và chống đế quốc. Tiêu biểu cho xu hướng này là Francisco Bilbao ở Chile, Benito Juárez ở México, José Santos Zelaya ở Nicaragua và Ramón Emeterio Betances ở Puerto Rico. Betances là người được Martí hết sức ngưỡng mộ và coi là một trong những người thầy của mình. Nền tảng xuyên suốt trong thế giới quan của Martí là một thứ chủ nghĩa tự do ngày càng cấp tiến, nhấn mạnh sự tham gia dân chủ, bình đẳng kinh tế và chủ quyền quốc gia, đồng thời được bổ sung bởi những học thuyết mà ông tiếp thu, chẳng hạn chủ nghĩa George.

Martí viết rất nhiều về ách cai trị thực dân của Tây Ban Nha và mối đe dọa từ tham vọng bành trướng của Hoa Kỳ đối với Cuba. Với ông, việc Cuba bị chính quyền Tây Ban Nha cai trị và áp bức là điều trái tự nhiên, bởi hòn đảo này có bản sắc và nền văn hóa riêng. Trong cuốn sách nhỏ "Nền Cộng hòa Tây Ban Nha và Cách mạng Cuba" ra ngày 11 tháng 2 năm 1873, ông viết: "Người Cuba không sống như người Tây Ban Nha sống... Họ được nuôi dưỡng bởi một hệ thống thương mại khác, có quan hệ với những quốc gia khác, và bày tỏ niềm vui bằng những phong tục hoàn toàn trái ngược. Không có khát vọng chung hay mục tiêu giống nhau nào gắn kết hai dân tộc, cũng không có ký ức thân thương nào gắn bó họ... Các dân tộc chỉ có thể gắn kết với nhau bằng tình huynh đệ và tình yêu thương."

Martí phản đối chế độ nô lệ và lên án Tây Ban Nha vì duy trì chế độ này. Trong bài diễn văn trước kiều bào Cuba tại Steck Hall, New York, ngày 24 tháng 1 năm 1879, ông khẳng định cuộc chiến chống Tây Ban Nha là không thể tránh khỏi. Ông nhắc lại tinh thần anh dũng và những mất mát trong Chiến tranh Mười năm, cuộc chiến mà theo ông đã khẳng định Cuba là một quốc gia thực thụ có quyền độc lập. Tây Ban Nha đã không phê chuẩn các điều khoản của hiệp ước hòa bình, gian lận bầu cử, tiếp tục đánh thuế nặng nề và không bãi bỏ chế độ nô lệ. Vì thế, Cuba cần phải được tự do.

Năm 1882, trong một lá thư gửi Máximo Gómez, Martí đề xuất thành lập một đảng cách mạng. Theo ông, đây là điều kiện thiết yếu để Cuba không ngả về phía Đảng Tự trị (Partido Autonomista) sau Hiệp ước Zanjón. Đảng Tự trị chủ trương con đường hòa bình và không đòi hỏi một nền độc lập hoàn toàn như Martí cho là Cuba cần có. Dù vậy, ông cũng nhận thức rõ những chia rẽ trong xã hội Cuba, nhất là chia rẽ sắc tộc, là vấn đề cần phải giải quyết. Mặc dù tư tưởng cốt lõi của ông là hòa giải, tôn trọng, phẩm giá và cân bằng, Martí vẫn cho rằng chiến tranh là cần thiết để giành tự do cho Cuba. Việc xây dựng patria (tổ quốc) với một chính quyền tốt sẽ gắn kết hài hòa người Cuba thuộc mọi tầng lớp và màu da. Cùng những người Cuba khác đang sống ở New York, Martí bắt đầu đặt nền móng cho Đảng Cách mạng. Ông nhấn mạnh rằng cần có một tổ chức dân chủ làm nền tảng trước khi các thủ lĩnh quân sự tham gia, và quân đội phải phục tùng lợi ích của tổ quốc. Về sau, Gómez quay lại ủng hộ kế hoạch của Martí và hứa sẽ tuân thủ.

Việc Martí quy tụ được sự ủng hộ của cộng đồng người Cuba lưu vong, nhất là ở Florida, đóng vai trò then chốt trong việc lên kế hoạch và tiến hành cuộc đổ bộ vào Cuba. Những bài diễn thuyết của ông trước công nhân thuốc lá người Cuba ở Tampa và Key West đã khích lệ và đoàn kết họ. Đây được xem là thành tựu chính trị quan trọng nhất trong cuộc đời ông. Vào thời điểm này, ông hoàn thiện cương lĩnh tư tưởng của mình, dựa trên hình ảnh một Cuba gắn kết bởi niềm tự hào là người Cuba, một xã hội bảo đảm "phúc lợi và thịnh vượng cho mọi người Cuba" bất kể giai cấp, nghề nghiệp hay chủng tộc. Niềm tin vào sự nghiệp không được phép lụi tắt, còn quân đội sẽ không tìm cách nắm quyền chi phối. Tất cả những người Cuba ủng hộ độc lập đều sẽ cùng tham gia, không thành phần nào được giữ vai trò áp đảo. Từ nền tảng đó, ông thành lập Đảng Cách mạng Cuba vào đầu năm 1892.

Martí và Đảng Cách mạng Cuba dốc toàn lực bí mật tổ chức cuộc chiến chống Tây Ban Nha. Tờ Patria của Martí là công cụ chủ chốt của chiến dịch này, nơi ông phác họa những kế hoạch sau cùng cho Cuba. Trên mặt báo, ông lên án chế độ thực dân bóc lột của Tây Ban Nha ở Cuba và phê phán Đảng Tự trị (Autonomista) vì theo đuổi những mục tiêu còn cách xa nền độc lập hoàn toàn. Ông cũng cảnh báo về nguy cơ Hoa Kỳ sáp nhập Cuba, điều mà theo ông chỉ có thể ngăn chặn nếu Cuba giành được độc lập. Ông trình bày cụ thể kế hoạch cho nền Cộng hòa Cuba tương lai: một nước cộng hòa dân chủ đa giai cấp và đa sắc tộc dựa trên quyền phổ thông đầu phiếu, có nền tảng kinh tế bình đẳng để phát huy trọn vẹn nguồn lực sản xuất của Cuba, ruộng đất được phân chia công bằng giữa các công dân, và được lãnh đạo bởi những chính khách sáng suốt, đức độ.

Qua cuốn Nhật ký chiến dịch mà Martí viết trong chuyến viễn chinh cuối cùng ở Cuba, có thể thấy rõ ông lẽ ra đã nắm giữ vị trí cao nhất trong nền Cộng hòa tương lai. Song điều đó đã không xảy ra, bởi ông hy sinh trước khi Hội đồng Cuba được thành lập. Đến phút cuối cùng, Martí vẫn hiến dâng cả cuộc đời cho mục tiêu giành độc lập hoàn toàn cho Cuba. Niềm tin không khoan nhượng vào dân chủ và tự do cho tổ quốc chính là nét đặc trưng trong tư tưởng chính trị của ông.

Ngay từ khi còn trẻ, Martí đã bộc lộ thái độ chống đế quốc và tin chắc rằng Hoa Kỳ là mối nguy cho Mỹ Latinh. Trong khi phê phán Hoa Kỳ vì những định kiến về người Mỹ Latinh và sự mải mê chủ nghĩa tư bản, Martí cũng chỉ ra những điểm tương đồng giữa Cách mạng Mỹ và phong trào dân tộc ở Cuba. Đồng thời, ông thừa nhận những ưu thế của nền văn minh Tây Âu và Hoa Kỳ, vốn cởi mở với những cải cách mà các nước Mỹ Latinh cần để thoát khỏi di sản thực dân Tây Ban Nha. Sự ngờ vực của Martí đối với chính trị Hoa Kỳ hình thành trong thập niên 1880, khi nguy cơ can thiệp đối với México và Guatemala, và gián tiếp đe dọa tương lai của Cuba. Theo thời gian, Martí ngày càng lo ngại về ý đồ của Hoa Kỳ đối với Cuba. Do đang lâm vào khủng hoảng kinh tế, Hoa Kỳ rất cần thị trường mới cho hàng công nghiệp, và báo chí Mỹ khi ấy đã bàn đến chuyện mua Cuba từ tay Tây Ban Nha. Cuba là một vùng đất màu mỡ, sinh lời và có vị trí chiến lược quan trọng ở vịnh México. Martí cho rằng tương lai của Cuba gắn liền với các quốc gia anh em ở Mỹ Latinh và đối lập với lợi ích của Hoa Kỳ.

Martí cũng ngưỡng mộ tinh thần lao động vốn là nét đặc trưng của xã hội Mỹ. Nhiều lần, ông bày tỏ sự khâm phục sâu sắc đối với xã hội được xây dựng từ những người nhập cư này, một xã hội mà theo ông "có khát vọng lớn nhất là xây dựng một đất nước thực sự hiện đại, dựa trên lao động cần cù và những tư tưởng tiến bộ". Martí kể rằng ông "chưa từng ngạc nhiên ở bất cứ quốc gia nào trên thế giới mà mình đã đặt chân đến. Nhưng ở đây tôi đã ngạc nhiên... không ai đứng không ở góc phố, không cánh cửa nào đóng lại dù chỉ một giây, không ai ngồi yên. Tôi dừng lại, kính cẩn nhìn dân tộc này, và vĩnh biệt lối sống lười biếng cùng sự vô dụng nên thơ của những quốc gia châu Âu chúng ta".

Dù phản đối việc Hoa Kỳ can thiệp vào Cuba, Martí đánh giá xã hội Mỹ cao đến mức cho rằng Mỹ Latinh nên cân nhắc học theo. Ông lập luận rằng nếu Hoa Kỳ "có thể đạt mức sống cao như vậy chỉ trong thời gian ngắn, lại dù thiếu những truyền thống gắn kết, thì tại sao Mỹ Latinh lại không thể làm được như thế?". Tuy nhiên, Martí tin rằng chủ nghĩa bành trướng của Hoa Kỳ là "mối nguy lớn nhất" đối với các nước cộng hòa Mỹ gốc Tây Ban Nha. Ông kinh ngạc trước cách nền giáo dục Mỹ hướng tới việc phục vụ sự phát triển của quốc gia, và một lần nữa khuyến khích các nước Mỹ Latinh noi theo tấm gương của xã hội Mỹ. Đồng thời, ông phê phán hệ thống giáo dục tinh hoa ở Cuba và phần còn lại của Mỹ Latinh. Martí thường khuyên các nước Mỹ Latinh "cử người sang Hoa Kỳ học hỏi những kỹ thuật thiết thực hơn", và hy vọng những người này sẽ mang về "công cuộc hiện đại hóa mà chính sách nông nghiệp Mỹ Latinh đang rất cần".

Tuy vậy, không phải mọi thứ ở Hoa Kỳ đều đáng để Martí ngưỡng mộ. Về chính trị, ông viết rằng đời sống chính trị Mỹ "mang bầu không khí của một lễ hội hóa trang... nhất là vào mùa bầu cử". Ông chứng kiến những hành vi tham nhũng của các ứng viên, chẳng hạn mua chuộc "cử tri bằng hàng thùng bia, trong khi những đoàn diễu hành rầm rộ uốn lượn qua các con phố đông đúc của New York, ngang qua vô số biển quảng cáo kêu gọi công chúng bỏ phiếu cho các ứng viên". Martí chỉ trích và lên án giới tinh hoa Mỹ, những kẻ "giật dây chính trị chủ chốt sau hậu trường". Theo ông, giới tinh hoa này "đáng bị khiển trách nghiêm khắc" vì họ là mối đe dọa lớn nhất đối với "những lý tưởng mà nước Mỹ được khai sinh dựa trên đó".

Martí bắt đầu cho rằng Hoa Kỳ đã lạm dụng tiềm năng của mình. Nạn phân biệt chủng tộc tràn lan, nhiều chủng tộc bị kỳ thị. Đời sống chính trị thì "vừa bị công chúng nhìn bằng con mắt hoài nghi, vừa bị những 'chính khách chuyên nghiệp' lạm dụng tràn lan; các ông trùm công nghiệp và những nhóm lao động hùng mạnh đối đầu nhau đầy đe dọa". Tất cả những điều đó khiến Martí tin rằng một cuộc xung đột xã hội quy mô lớn sắp nổ ra ở Hoa Kỳ.

Ở mặt tích cực, Martí kinh ngạc trước "quyền tự do ngôn luận bất khả xâm phạm mà mọi công dân Mỹ đều có". Ông tán dương Hiến pháp Hoa Kỳ vì đã bảo đảm quyền tự do ngôn luận cho mọi công dân, bất kể quan điểm chính trị. Tháng 5 năm 1883, khi dự các cuộc mít tinh chính trị, ông nghe thấy "lời kêu gọi cách mạng, cụ thể hơn là lật đổ hệ thống tư bản chủ nghĩa". Martí sửng sốt khi thấy nước Mỹ vẫn duy trì tự do ngôn luận ngay cả với những lời kêu gọi "có thể dẫn đến sự sụp đổ của chính nó". Ông cũng ủng hộ phong trào đòi quyền bầu cử cho phụ nữ, và "vui mừng khi thấy phụ nữ ở đây tận dụng đặc quyền này để cất lên tiếng nói của mình". Theo Martí, tự do ngôn luận là điều kiện thiết yếu để một quốc gia trở nên văn minh, và ông bày tỏ "sự ngưỡng mộ sâu sắc đối với vô số quyền tự do và cơ hội cơ bản dành cho đại đa số công dân Mỹ".

Trong các tác phẩm của Martí có rất nhiều đoạn so sánh lối sống của Bắc Mỹ và Mỹ Latinh. Ông xem Bắc Mỹ là một xã hội "cứng rắn, 'không có linh hồn', đôi khi tàn nhẫn, nhưng dù sao vẫn được xây dựng trên nền tảng vững chắc của tự do và truyền thống tự do". Dù xã hội Mỹ có những khuyết điểm, chúng thường "không đáng kể so với tình trạng bất bình đẳng xã hội tràn lan và nạn lạm quyền phổ biến ở Mỹ Latinh".

Khi đã rõ rằng Hoa Kỳ thực sự sắp mua Cuba và có ý định Mỹ hóa hòn đảo, Martí đã "lên tiếng mạnh mẽ và dũng cảm phản đối hành động đó, nói lên quan điểm của nhiều người Cuba về Hoa Kỳ".

Với tư cách một người giải phóng, José Martí tin rằng các nước Mỹ Latinh cần hiểu rõ thực tế lịch sử của chính mình. Ông cũng nhận thấy mỗi quốc gia cần có một nền văn học của riêng mình. Những suy nghĩ này bắt đầu hình thành ở México từ năm 1875 và gắn với phong trào Cải cách México. Khi đó, những nhân vật tự do nổi tiếng như Ignacio Manuel Altamirano và Guillermo Prieto đang đi đầu công cuộc canh tân văn hóa ở México, theo cách tiếp cận mà Esteban Echeverría từng áp dụng ở Argentina ba mươi năm trước. Ngay trong bài "Boletín" (Bản tin) thứ hai mà Martí đăng trên tờ Revista Universal (ngày 11 tháng 5 năm 1875), có thể thấy cách tiếp cận mang đậm tính Mỹ Latinh của ông. Mong muốn xây dựng một bản sắc dân tộc hay bản sắc Mỹ Latinh không phải điều mới mẻ hay hiếm gặp vào thời đó. Tuy nhiên, chưa có trí thức Mỹ Latinh nào đương thời tiếp cận nhiệm vụ này một cách rành mạch như Martí. Ông nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng thể chế và luật lệ phù hợp với đặc điểm tự nhiên của từng quốc gia, đồng thời nhắc lại thất bại khi các nước cộng hòa Mỹ Latinh non trẻ đem áp dụng bộ luật dân sự của Pháp và Mỹ. Martí tin rằng "el hombre del sur" (con người phương Nam) cần lựa chọn một chiến lược phát triển phù hợp với tính cách của mình, với nét đặc thù trong văn hóa và lịch sử, cũng như với bản chất đã làm nên con người ấy.

Với tư cách nhà văn, Martí sáng tác ở nhiều thể loại khác nhau. Ngoài việc viết báo và duy trì một lượng thư từ đồ sộ (các bức thư của ông được đưa vào toàn tập), ông còn viết một cuốn tiểu thuyết đăng nhiều kỳ, làm thơ, viết tiểu luận và cho ra đời bốn số tạp chí thiếu nhi La Edad de Oro (Thời đại Hoàng kim, 1889). Các tiểu luận và bài báo của ông chiếm hơn năm mươi tập trong toàn tập. Văn xuôi của Martí được đọc rộng rãi và có ảnh hưởng lớn đến thế hệ các nhà văn hiện đại chủ nghĩa, nhất là nhà thơ Nicaragua Rubén Darío, người được Martí gọi là "con trai tôi" khi hai người gặp nhau ở New York năm 1893.

Martí không xuất bản cuốn sách nào, ngoại trừ hai tập thơ nhỏ (Cuadernos) in không nhằm mục đích thương mại và một số bài viết chính trị. Phần còn lại, với khối lượng rất lớn, nằm rải rác trên vô số tờ báo và tạp chí, trong thư từ, nhật ký và ghi chép cá nhân, trong những văn bản chưa biên tập và các bài diễn văn thường là ngẫu hứng, trong đó có những phần đã vĩnh viễn thất lạc. Năm năm sau khi ông mất, tập đầu tiên trong bộ Obras (Tác phẩm) của ông ra mắt. Năm 1911, bộ sách này in cuốn tiểu thuyết Amistad funesta (Tình bạn tai họa), tác phẩm mà Martí từng cho biết đã được xuất bản dưới bút danh vào năm 1885. Năm 1913, cũng trong bộ sách này, tập thơ thứ ba mà ông chưa từng công bố là Versos Libres (Thơ tự do) ra đời. Cuốn Diario de Campaña (Nhật ký chiến dịch) của ông được xuất bản năm 1941. Mãi đến năm 1980, nhà thơ Nicaragua Ernesto Mejía Sánchez mới tập hợp khoảng ba mươi bài viết của Martí cho tờ El Partido Liberal của México, vốn chưa từng có mặt trong bất kỳ ấn bản nào được gọi là Obras Completas (Toàn tập). Từ năm 1882 đến năm 1891, Martí cộng tác với tờ La Nación ở Buenos Aires. Những bài ông viết cho tờ báo này đã được tập hợp trong Anuario del Centro de Estudios Martíanos (Niên giám Trung tâm Nghiên cứu Martí).

Trong suốt sự nghiệp làm báo, ông viết cho rất nhiều tờ báo. Khởi đầu là El Diablo Cojuelo (Con quỷ khập khiễng) và La Patria Libre (Tổ quốc Tự do), hai tờ báo do ông góp phần sáng lập ở Cuba năm 1869, cho thấy mức độ dấn thân chính trị và tầm nhìn của ông về Cuba. Ở Tây Ban Nha, ông viết cho La Colonia Española; ở México, cho La Revista Universal; còn ở Venezuela là Revista Venezolana do chính ông sáng lập. Tại New York, ông cộng tác với tờ La Opinión Nacional của Venezuela, La Nación của Buenos Aires, La Opinión Liberal của México và tờ The Hour của Mỹ.

Ấn bản phê bình đầu tiên cho toàn tập tác phẩm của Martí bắt đầu ra mắt từ năm 1983 với tên José Martí: Obras completas. Edición crítica. Ấn bản phê bình toàn tập thơ của ông được xuất bản năm 1985 với tên José Martí: Poesía completa. Edición crítica.

Tập hai của bộ Obras Completas có bài tiểu luận nổi tiếng "Nuestra América", phần sách "bao quát nhiều chủ đề liên quan đến châu Mỹ gốc Tây Ban Nha mà Martí đã nghiên cứu và viết về. Qua đây có thể thấy sau Cuba, ông quan tâm nhiều nhất đến Guatemala, México và Venezuela. Các phần khác nhau của tập này bàn về các vấn đề chung và hội nghị quốc tế; các vấn đề kinh tế, xã hội và chính trị; văn học và nghệ thuật; nông nghiệp và công nghiệp; nhập cư; giáo dục; quan hệ với Hoa Kỳ và châu Mỹ gốc Tây Ban Nha; ghi chép du hành".

Theo Martí, mục đích của tạp chí La Edad de Oro là "để trẻ em châu Mỹ biết con người ngày xưa sống ra sao, ngày nay sống ra sao, ở Hoa Kỳ và ở các nước khác; biết bao nhiêu thứ được làm ra như thế nào, như thủy tinh và sắt, động cơ hơi nước, cầu treo và đèn điện; để khi nhìn thấy một viên đá màu, đứa trẻ sẽ hiểu vì sao viên đá ấy có màu... Chúng tôi sẽ kể cho các em về mọi thứ diễn ra trong nhà máy, nơi có những điều lạ lùng và thú vị hơn cả phép thuật trong truyện cổ tích. Đó mới là phép thuật thật sự, kỳ diệu hơn bất cứ phép thuật nào... Chúng tôi viết cho trẻ em vì chính các em là những người biết yêu thương, vì trẻ em là hy vọng của thế giới".

Tập Versos Sencillos được Martí viết "tại thị trấn Haines Falls, New York, nơi bác sĩ gửi ông đến để lấy lại sức khỏe, 'nơi những dòng suối chảy và mây tụ lại với nhau'". Thơ trong tập này "mang đậm tính tự truyện, giúp người đọc thấy được con người và nhà ái quốc Martí, cũng như hiểu được điều gì là quan trọng với ông vào một thời điểm hệ trọng trong lịch sử Cuba".

Tác phẩm của Martí phản ánh quan điểm xã hội lẫn chính trị của ông. "Cultivo una rosa blanca" (Tôi trồng một đóa hồng trắng) là một trong những bài thơ thể hiện rõ khát vọng của ông về một xã hội tốt đẹp hơn:

Tôi trồng một đóa hồng trắng
Tháng bảy cũng như tháng giêng
Cho người bạn chân thành
Thẳng thắn chìa tay với tôi
Và cho cả kẻ tàn nhẫn
Xé nát trái tim tôi đang sống
Tôi chẳng trồng tầm ma hay gai góc:
Tôi trồng một đóa hồng trắng

Bài thơ là lời bày tỏ rõ ràng những hy vọng của Martí dành cho xã hội quê hương. Trong bài, ông nói rằng dù là ai, tử tế hay tàn nhẫn, ông vẫn trồng một đóa hồng trắng, nghĩa là vẫn giữ thái độ hòa hiếu. Điều này trùng khớp với tư tưởng của ông về việc xây dựng sự đoàn kết giữa mọi người, nhất là người Cuba, thông qua một bản sắc chung, không phân biệt sắc tộc hay chủng tộc. Theo ông, điều đó có thể thành hiện thực nếu mỗi người đối xử hòa nhã với kẻ thù như với bạn bè. Lòng tốt của một người cần được trao cho tất cả, bất kể mâu thuẫn cá nhân. Nếu làm theo bài học đạo đức trong "Cultivo una rosa blanca", tầm nhìn của Martí về một Cuba đoàn kết có thể trở thành hiện thực, tạo nên một xã hội hòa bình hơn và lan tỏa đến các thế hệ sau.

Sau khi gặt hái thành công trong văn học Cuba, José Martí tiếp tục đăng tác phẩm trên các báo, tạp chí và sách, phản ánh quan điểm chính trị và xã hội của mình. Vì mất sớm, Martí không kịp xuất bản một tuyển tập thơ lớn. Dù vậy, những đóng góp văn chương đã đưa ông trở thành một tên tuổi lừng lẫy, truyền cảm hứng cho nhiều nhà văn cũng như bao người khác nối gót ông.

Văn phong của Martí rất khó xếp vào một khuôn khổ nhất định. Ông dùng nhiều cách ngôn, tức những câu ngắn gọn, dễ nhớ, chứa đựng chân lý hay sự minh triết, bên cạnh những câu văn dài và phức tạp. Ông được xem là gương mặt đóng góp lớn cho trào lưu văn học Mỹ gốc Tây Ban Nha mang tên Modernismo, và gắn liền với ý thức của Mỹ Latinh về thời đại hiện đại và tính hiện đại. Những bài ký sự của ông kết hợp chân dung văn học, lối kể chuyện giàu kịch tính và góc nhìn toàn cảnh. Thơ ông có "những hình ảnh tươi mới, đầy bất ngờ, đi cùng những cảm xúc tưởng như giản dị". Là một nhà hùng biện từng có rất nhiều bài diễn văn, ông nổi tiếng với lối kết cấu dồn dập như thác đổ, những cách ngôn đầy sức nặng và những đoạn miêu tả tỉ mỉ. Quan trọng hơn cả văn phong là cách ông dùng văn phong ấy để phục vụ tư tưởng của mình, khiến những quan niệm "tiến bộ" trở nên thuyết phục. Trong các tác phẩm, ông thường nhắc đến các nhân vật và sự kiện lịch sử, liên tục ám chỉ đến văn học, thời sự và các vấn đề văn hóa. Vì thế, văn Martí có thể khó đọc và khó dịch.

Năm 1889, Martí sáng lập tạp chí thiếu nhi La Edad de Oro. Tạp chí có bài tiểu luận "Tres héroes" (Ba người anh hùng) viết về Simón Bolívar, Miguel Hidalgo và José de San Martín. Bài viết là ví dụ cho thấy Martí biết điều chỉnh ngôn ngữ và cách trình bày cho phù hợp với độc giả nhỏ tuổi.

José Martí được biết đến là nhà thơ, nhà ái quốc và biểu tượng của nền độc lập Cuba, nhưng ông còn là một dịch giả. Tuy có dịch văn học vì sở thích cá nhân, phần lớn công việc dịch thuật của ông là để kiếm sống trong những năm lưu vong ở Hoa Kỳ. Martí học tiếng Anh từ sớm và bắt đầu dịch thuật từ năm mười ba tuổi. Ông dịch thuật suốt đời, kể cả khi còn là sinh viên ở Tây Ban Nha, và phần lớn sản phẩm dịch của ông ra đời trong thời gian sống ở New York, từ năm 1880 cho đến khi trở về Cuba năm 1895.

Ở New York, ông vừa là người mà ngày nay gọi là dịch giả "tự do", vừa là dịch giả "cơ hữu". Ông dịch một số cuốn sách cho nhà xuất bản D. Appleton và thực hiện hàng loạt bản dịch cho các tờ báo. Là một nhà hoạt động cách mạng trong cuộc đấu tranh lâu dài giành độc lập cho Cuba, ông còn dịch sang tiếng Anh nhiều bài báo và sách nhỏ ủng hộ phong trào này. Ngoài tiếng Anh lưu loát, Martí còn thông thạo tiếng Pháp, tiếng Ý, tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp cổ. Ông học tiếng Hy Lạp cổ để có thể đọc các tác phẩm kinh điển Hy Lạp trong nguyên bản.

Rõ ràng, Martí có cảm nhận trái ngược về những thứ mình dịch. Giống nhiều người làm nghề, ông nhận dịch vì tiền những tác phẩm ít hấp dẫn mình về mặt trí tuệ lẫn cảm xúc. Dù chưa bao giờ đưa ra một lý thuyết dịch thuật có hệ thống hay viết nhiều về cách dịch của mình, thỉnh thoảng ông vẫn ghi lại đôi điều suy nghĩ về chủ đề này. Qua đó có thể thấy ông ý thức rõ về thế lưỡng nan muôn thuở của dịch giả giữa trung thành và hay. Ông viết rằng "bản dịch phải tự nhiên, sao cho cuốn sách tưởng như được viết bằng chính ngôn ngữ mà nó được dịch sang".

Nhìn chung, các nhà văn hiện đại chủ nghĩa sử dụng một thứ ngôn ngữ chủ quan. Quan niệm văn phong của Martí xuất phát từ nhu cầu phá bỏ sự khắt khe của logic và cấu trúc ngôn ngữ, loại bỏ lối diễn đạt duy lý, trừu tượng và có hệ thống. Ở ông có ý định và ý thức rõ ràng trong việc mở rộng khả năng biểu đạt của ngôn ngữ. Văn phong làm thay đổi cách tư duy. Không rơi vào phiến diện, Martí coi trọng sự biểu đạt, bởi ngôn ngữ là ấn tượng và cảm xúc được truyền qua hình thức. Chủ nghĩa hiện đại chủ yếu tìm kiếm những tầm nhìn và hiện thực, lối biểu đạt thu nạp những ấn tượng, trạng thái tâm hồn mà không cần suy xét hay khái niệm. Đó là quy luật của tính chủ quan. Có thể thấy điều này trong tác phẩm của Martí, một trong những nhà văn hiện đại chủ nghĩa đầu tiên. Ông xem sáng tác văn chương như một thể thống nhất vô hình, một tổng thể biểu đạt, và coi văn phong là "hình thức của nội dung" (forma del contenido).

Sự phân biệt mà Martí đặt ra giữa văn xuôi và thơ mang tính khái niệm. Theo ông, thơ là ngôn ngữ của những gì chủ quan và vĩnh cửu, tức trực giác và tầm nhìn. Còn văn xuôi là công cụ và phương thức truyền bá tư tưởng, với mục đích nâng cao, khích lệ và thổi hồn vào những tư tưởng ấy, chứ không phải để xé lòng, than thở hay rên rỉ. Văn xuôi là để phụng sự nhân dân.

Martí tạo ra một hệ thống ký hiệu riêng, một "bộ mã tư tưởng" (código ideológico). Những biểu tượng này khẳng định giá trị đạo đức của chúng và xây dựng nên những chuẩn mực ứng xử. Chủ nghĩa hiện đại của Martí là một thái độ tinh thần được phản chiếu vào ngôn ngữ. Mọi trang viết của ông đều thể hiện thế giới đạo đức của ông. Cũng có thể nói rằng thế giới tư tưởng và tinh thần của ông được củng cố qua chính những trang viết ấy.

Điểm khác biệt giữa Martí với những người khởi xướng chủ nghĩa hiện đại khác như Manuel Gutiérrez Nájera, Julián del Casal hay José Asunción Silva (và cũng là điểm tương đồng giữa ông với Manuel González Prada) nằm ở giá trị sâu sắc và siêu việt mà ông trao cho văn chương, biến văn xuôi thành những bài báo, thành công việc của một nhà báo. Nỗ lực bền bỉ này có ý nghĩa quan trọng trong việc trao cho văn chương một giá trị đích thực, độc lập, tách nó khỏi vai trò một thú tiêu khiển thuần hình thức. Manuel Gutiérrez Nájera, Rubén Darío, Miguel de Unamuno và José Enrique Rodó đã lưu giữ những bài báo của Martí, vốn sẽ có giá trị trường tồn trong văn chương của lục địa châu Mỹ.

Bên cạnh những bài báo của Martí, tiểu luận và văn chương nói chung bắt đầu khẳng định mình như một con đường thay thế và đặc quyền để bàn về chính trị. Văn chương trở thành phương pháp diễn giải duy nhất có thể giải đáp những bí ẩn về bản sắc Mỹ Latinh.

Sự tận hiến cho sự nghiệp độc lập của Cuba cùng niềm tin mãnh liệt vào dân chủ và công lý đã biến Martí thành người anh hùng của nhiều thế hệ người Cuba, một biểu tượng của sự đoàn kết, "Vị Tông đồ". Các trước tác của ông là nơi ghi lại tất cả những gì ông đã trải qua trong giai đoạn ấy. Mục tiêu tối thượng là xây dựng một nước cộng hòa dân chủ, công bằng và ổn định ở Cuba, cùng quyết tâm biến mục tiêu ấy thành hiện thực, đã đưa ông trở thành nhà lãnh đạo có sức hút lớn nhất của cuộc cách mạng chống thực dân năm 1895. Những nỗ lực của ông trong việc hiệu triệu cộng đồng người Cuba, quyên góp tiền bạc, hòa giải bất đồng giữa các thủ lĩnh cách mạng chủ chốt và thành lập Đảng Cách mạng Cuba để tổ chức phong trào đã khởi động Chiến tranh giành độc lập Cuba. Tầm nhìn xa của ông, thể hiện qua những lời cảnh báo về ý đồ chính trị của Mỹ đối với Cuba, đã được chứng minh khi Hoa Kỳ nhanh chóng chiếm đóng Cuba sau Chiến tranh Tây Ban Nha – Mỹ. Niềm tin của ông rằng chủ quyền của Cuba và của Mỹ Latinh là không thể tách rời, cùng cách ông thể hiện niềm tin ấy trên trang viết, đã góp phần định hình bản sắc Mỹ Latinh hiện đại. Chính những niềm tin về chủ quyền của Cuba và Mỹ Latinh ấy đã khiến Cuba đứng lên chống lại những đồng minh cũ, và cũng vì thế mà Cuba trở thành một quốc gia độc lập. Các tác phẩm của ông là nền tảng của văn học Mỹ Latinh và văn học chính trị, còn những đóng góp dồi dào của ông cho báo chí, thơ ca và văn xuôi được đánh giá rất cao.

Martí là một người theo chủ nghĩa tự do cổ điển, với mục tiêu lớn nhất là giải phóng Cuba khỏi Tây Ban Nha và thiết lập một chính thể cộng hòa dân chủ. Những trước tác của ông về chủ nghĩa dân tộc Cuba đã tiếp lửa cho cuộc cách mạng năm 1895 và cho đến nay vẫn là nguồn cảm hứng cho những tầm nhìn đối lập nhau về quốc gia Cuba.

Theo Carlos Ripoll, chính phủ Cuba dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và bản thân Castro luôn tìm cách gắn mình với Martí nhiều nhất có thể. Họ tán thành lập trường chống đế quốc của ông, đồng thời xem nhẹ những quan điểm trái với học thuyết cộng sản Cuba. Dù Martí chưa bao giờ ủng hộ chủ nghĩa cộng sản hay chế độ đơn đảng, các nhà lãnh đạo Cuba vẫn nhiều lần viện dẫn ông như một nguồn cảm hứng, và cho rằng Đảng Cách mạng Cuba (Partido Revolucionario Cubano) của Martí là "tiền thân của Đảng Cộng sản". Năm 2016, cựu lãnh tụ Cuba Fidel Castro được an táng cạnh Martí tại Santiago.

Được tôn vinh là "liệt sĩ" và "Tông đồ" của Cuba, Martí có nhiều công trình mang tên mình trên khắp đất nước. Dưới thời Castro, tư tưởng chính trị và cái chết của Martí được dùng để biện minh cho một số hành động của nhà nước. Chính phủ Cuba cho rằng Martí từng ủng hộ chế độ đơn đảng, tạo tiền lệ cho một chính quyền cộng sản. Nhưng thực tế, Martí là người ngưỡng mộ nền dân chủ và hệ thống cộng hòa của Mỹ, và suốt đời ông luôn phê phán gay gắt mọi kiểu chính quyền độc tài. Ngoài ra, ông cũng từng phê phán Marx và nhiều lần cảnh báo về những nguy hiểm của chủ nghĩa xã hội.

Những lập trường nhiều sắc thái, thường là nước đôi, của Martí trước những vấn đề lớn nhất thời bấy giờ khiến các nhà diễn giải theo chủ nghĩa Marx xem cuộc đấu tranh giai cấp giữa vô sản và tư sản là chủ đề chính trong tác phẩm của ông, trong khi những người khác lại nhận thấy ở đó tinh thần tự do và tư bản chủ nghĩa. Những người Cuba phản đối chính quyền cộng sản tôn vinh Martí như một người bảo vệ tự do và dân chủ, một biểu tượng hy vọng của dân tộc Cuba. Họ lên án chính quyền Castro đã bóp méo tác phẩm của ông và dựng nên một "Martí theo kiểu Castro" để biện minh cho "sự bất khoan dung và việc đàn áp nhân quyền".

Sân bay quốc tế của Havana mang tên Sân bay Quốc tế José Martí. Một bức tượng Martí được khánh thành tại Havana nhân dịp kỷ niệm 123 năm ngày sinh của ông, với sự có mặt của Chủ tịch Raúl Castro. Đài tưởng niệm José Martí ở khu Vedado, Havana, có một ngọn tháp cao 109 m và là đài tưởng niệm lớn nhất thế giới dành cho một nhà văn.

Hiệp hội Quốc gia các Ấn phẩm gốc Tây Ban Nha (National Association of Hispanic Publications), một tổ chức phi lợi nhuận quảng bá các ấn phẩm của cộng đồng gốc Tây Ban Nha, hằng năm trao Giải thưởng José Martí cho những cơ quan truyền thông gốc Tây Ban Nha xuất sắc.

Tại khu bờ biển của Cap-Haïtien, Haiti, thành phố mà José Martí từng ba lần ghé thăm, có một nhà máy điện mang tên ông. Ngôi nhà nơi ông lưu trú trong lần ghé thăm cuối cùng năm 1895 có gắn một tấm bia đá cẩm thạch. Năm 2014, Quảng trường José Martí (Place José Martí) với bức tượng bán thân của nhà thơ được khánh thành tại đây.

Parque Amigos de José Martí (Công viên Những người bạn của José Martí) là một công viên nhỏ ở khu Ybor City, Tampa, Florida. Năm 1956, khu đất này được tặng cho Cuba, và công viên chính thức được khánh thành năm 1960. Nổi bật trong công viên là bức tượng Martí và một tấm bia dựng năm 1998. Gần lối vào có tấm bia ghi dấu vị trí của La Casa de Pedroso, nhà trọ nơi Martí dưỡng bệnh sau vụ đầu độc hụt. Cách đó chừng một dãy nhà là một tấm bia lịch sử khác, kỷ niệm bài diễn văn ngẫu hứng mà ông đọc trước công nhân xì gà người Cuba trên bậc thềm Tòa nhà Xưởng Ybor năm 1893. Công viên và các tấm bia đều nằm trong Khu lịch sử Ybor City.

Nhóm kháng chiến chống Đức quốc xã Bông hồng Trắng do Sophie và Hans Scholl ở Đại học Ludwig-Maximilians München lãnh đạo được cho là đã lấy cảm hứng từ bài thơ "Cultivo una rosa blanca" (trong tập Versos Sencillos) của José Martí.

Tại Bucharest, Romania, một trường công lập và Hội Hữu nghị Romania – Cuba ở Târgoviște đều mang tên "José Martí".

Ở Shively, Kentucky, có một bức tượng bán thân bằng đồng đặt trên bệ đá cẩm thạch để tưởng nhớ José Martí.

Năm 2009, một bức tượng đồng Martí được dựng trên đại lộ Louis Blanc ở Montpellier, là bức tượng đầu tiên của ông tại Pháp.

Các tác phẩm chính được xuất bản khi Martí còn sống

• Tháng 1 năm 1869: Abdala
• Tháng 1 năm 1869: 10 de octubre
• Năm 1871: El presidio político en Cuba
• Năm 1873: La República Española ante la revolución cubana
• Năm 1875: Amor con amor se paga
• Năm 1882: Ismaelillo
• Tháng 2 năm 1882: Ryan vs. Sullivan
• Tháng 2 năm 1882: Un incendio
• Tháng 7 năm 1882: El ajusticiamiento de Guiteau
• Tháng 1 năm 1883: Batallas de la Paz
• Tháng 3 năm 1883: Que son graneros humanos
• Tháng 3 năm 1883: Karl Marx ha muerto
• Tháng 3 năm 1883: El Puente de Brooklyn
• Tháng 9 năm 1883: En Coney Island se vacía Nueva York
• Tháng 12 năm 1883: Los políticos de oficio
• Tháng 12 năm 1883: Bufalo Bil
• Tháng 4 năm 1884: Los caminadores
• Tháng 11 năm 1884: Norteamericanos
• Tháng 11 năm 1884: El juego de pelota de pies
• Năm 1885: Amistad funesta
• Tháng 1 năm 1885: Teatro en Nueva York
• Năm 1885: Una gran rosa de bronce encendida
• Tháng 3 năm 1885: Los fundadores de la constitución
• Tháng 6 năm 1885: Somos pueblo original
• Tháng 8 năm 1885: Los políticos tiene sus púgiles
• Tháng 5 năm 1886: Las revueltas anarquistas de Chicago
• Tháng 9 năm 1886: La ensenanza
• Tháng 10 năm 1886: La Estatua de la Libertad
• Tháng 4 năm 1887: El poeta Walt Whitman
• Tháng 4 năm 1887: El Madison Square
• Tháng 11 năm 1887: Ejecución de los dirigentes anarquistas de Chicago
• Tháng 11 năm 1887: La gran Nevada
• Tháng 5 năm 1888: El ferrocarril elevado
• Tháng 8 năm 1888: Verano en Nueva York
• Tháng 11 năm 1888: Ojos abiertos, y gargantas secas
• Tháng 11 năm 1888: Amanece y ya es fragor
• Năm 1889: La edad de oro
• Tháng 5 năm 1889: El centenario de George Washington
• Tháng 7 năm 1889: Bañistas
• Tháng 8 năm 1889: Nube Roja
• Tháng 9 năm 1889: La caza de negros
• Tháng 11 năm 1890: El jardín de las orquídeas
• Tháng 10 năm 1891: Versos sencillos
• Tháng 1 năm 1891: Nuestra América
• Tháng 1 năm 1894: ¡A Cuba!
• Năm 1895: Manifiesto de Montecristi (đồng tác giả với Máximo Gómez)

Các tác phẩm chính được xuất bản sau khi Martí mất

• Adúltera
• Versos libres

Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện về José Martí.